شریان آئورت به عنوان شاهرگ بدن، خون را از قلب خارج کرده و به سایر اعضای بدن می رساند. آئورت به دلیل تحمّل فشار و استرس طولانی مدّت در طول زندگی می تواند دچار بیماریها و اختلالاتی بشود که یکی از آنها آنوریسم آئورت - Aortic Aneurysm - است.

آنوریسم آئورت چیست؟

آنوریسم به معنی گشادشدن رگ است. هر رگی در بدن انسان قطر مشخّصی دارد که اگر قطر رگ به کمتر از حد استاندارد کاهش یابد، موجب کاهش جریان خون در رگ خواهد شد. همچنین افزایش قطر و سایز رگ باعث می شود تا هم جریان خون داخل رگ سرعت کمتری داشته باشد و هم اینکه اگر گشادی رگ از یک حدّی بیشتر شود، به دلیل فشارخون بالای داخل رگ، خطر پاره شدن رگ وجود دارد. 

از نظر علمی زمانی که قطر قسمتی از رگ یا تمام رگ از ۱.۵ برابر نرمال بیشتر شود، به آن آنوریسم گفته می شود. این بیماری اگرچه شیوع کمی در جامعه دارد ولی به دلیل خطرات بالای مرگ و میر و عوارض وخیمی که دارد، حائز اهمّیت است.

علل ایجاد آنوریسم آئورت

افزایش سنّ: مهمترین عامل ایجاد آنوریسم آئورت افزایش سنّ است. با افزایش سنّ دیواره آئورت انعطاف و نرمی خود را از دست میدهد. علّت این موضوع افزایش تخریب و کاهش تولید رشته های الاستین و کلاژن در دیواره آئورت است که این موضوع باعث می شود تا با وارد آمدن فشارخون به دیواره آئورت، فشار داخل دیواره به شدّت افزایش پیدا کند و باعث بیرون زدگی آئورت و ایجاد آنوریسم بشود.

مصرف سیگار: سیگار و دخانیّات یکی از عوامل مهمّ ایجاد آنوریسم هستند. نیکوتین و دود حاصل از سیگار باعث تخریب و شل شدن دیواره عروق و آئورت می شود و می تواند زمینه‌ساز ایجاد آنوریسم باشد.

فشارخون بالا: به ویژه اگر درمان نشود و بدون کنترل باقی بماند، می تواند انواع آنوریسم ها را در تقریباً تمامی عروق بدن ایجاد نماید. درمان فشارخون بالا هم می تواند جلوی ایجاد آنوریسم را بگیرد و هم اینکه مانع بروز عوارض و پاره‌شدن آئورت شود.

بیماریهای ژنتیکی: مارفان، سندرم اهلرز-دانلوس، دریچه آئورت دولتی و بیماریهای کروموزومی مانند سندرم ترنر هم می توانند در سیر بیماری به تشکیل آنوریسم و پارگی آئورت منجر شوند.

سابقه فامیلی: وجود بیماریهای مشابه در افراد درجه اوّل و دوّم فامیل احتمال ابتلای فرد به بیماریهای مشابه آئورت را افزایش می دهد. در مورد بیماریهای آئورت تعداد زیادی از ژنها شناسایی شده‌اند که می توانند بصورت ژنتیکی منتقل بشوند و در کنار این بسیاری از ژنها هم هنوز شناسایی نشده‌اند. به همین دلیل ابتلای دو یا بیشتر از افراد فامیل باید شک به فامیلی و ژنتیکی بودن این بیماری را بیشتر کند.

علایم آنوریسم آئورت

شروع آنوریسم آئورت بسیار تدریجی و آهسته است و شاید در حالت معمول به چندین سال زمان نیاز باشد تا قسمتی از آئورت گشاد شده و به مرحله آنوریسم برسد. به همین دلیل بسیاری از افراد با آنوریسم آئورت از بیماری خود مطلع نیستند و در بسیاری از موارد متأسفانه اوّلین علامت آنوریسم آئورت پاره شدن آن است که با علایم و مرگ و میر بالایی همراه است. به همین دلیل برای تشخیص آنوریسم باید افراد مستعدّ این بیماری را با استفاده از سونوگرافی یا سی تی اسکن غربالگری کرد تا بیماری آنها قبل از ایجاد عوارض وخیم، شناسایی شود. 

با اینحال در مواردی که آنوریسم قبل از پاره شدن به حدّ کافی بزرگ باشد، می تواند عایمی مانند فشار بر اعضای مجاور ایجاد نماید. در مورد آئورت قفسه سینه به دلیل فشار بر روی راههای هوایی و مری احتمال دارد شخص با تغییرات صدا، گرفتگی و خشونت حنجره، اختلال در بلع و گیر کردن غذا در مری مراجعه نماید. 

در مورد آئورت ناحیه شکم، در برخی از افراد که لاغر باشند می توان ضربان نبض آئورت را به راحتی از روی پوست شکم لمس کرد و حتّی مشاهده نمود.

چه افرادی باید برای تشخیص آنوریسم آئورت غربالگری شوند؟

با توجّه به بی علامت بودن آنوریسم آئورت و عواقب وخیم عدم تشخیص آن، لازم است افراد در معرض خطر این بیماری غربالگری شوند. یعنی با استفاده از سونوگرافی آئورت اندازه آئورت آنها مشخص شود تا با رسیدن به مرز خطر برای بروز عوارض، ترمیم شوند. در حال حاضر این افراد لازم است تحت غربالگری برای تشخیص بزرگی شریان ائورت قرار بگیرند:

  • وجود هرگونه سابقه فامیلی و خانوادگی از نظر بروز آنوریسم آئورت
  • تمام افراد سیگاری بیشتر و مساوی ۶۵ سال - چه با ترک آن و چه با ادامه آن 

اگر با تستهای اولیه بزرگی آئورت مشخص شد، لازم است تستهای تکمیلی با سی تی اسکن یا MRI انجام شود. 

تشخیص قطعی بیماری و تعیین سایز آئورت با انجام سی تی آنژیوگرافی آئورت یا انجام تست MRI صورت می گیرد. اصولاً برای تشخیص اوّلیه انجام سی تی اسکن بهتر است. لازم است افراد با آئورت بزرگ شده، بسته به بیماری زمینه‌ای فرد و همچنین اندازه اولیّه آئورت، به فواصل هر ۵، ۲، ۱ یا هر ۶ ماه سی تی اسکن شوند تا هم اندازه آئورت مشخص شود هم اینکه سرعت رشد بیماری مشخص شود. رشد سریع آنوریسم (به عنوان مثال بیشتر از ۵ میلی متر در سال یا بیشتر از ۳ میلی متر در ۶ ماه) یکی از دلایل مداخله و ترمیم آئورت است.

چه زمانی باید آنوریسم آئورت را درمان کرد؟

آنوریسم آئورت را قبل از اینکه رگ آئورت پاره بشود، باید ترمیم کرد. تعیین زمان ترمیم آئورت به مسایل متعددی مرتبط است و باید همه این موارد را در نظر گرفت:

قطر آئورت: سایز آئورت یکی از مهمترین متغیرهاست. قطر بیشتر از ۴ سانتی متر را می توان آنوریسم مهم قلمداد کرد که احتیاج به تصویربرداری و پیگیری مکرر دارد. معمولاً در افراد بدون بیماری زمینه‌ای و بدون سابقه بیماری فامیلی بهترین سایز ترمیم حدود ۵۰ تا ۵۵ میلی متر است. بالاتر از ۵۵ میلی متر احتمال عوارض آئورت به شدّت و با سرعت زیادی افزایش پیدا خواهد کرد.

محل آنوریسم: اینکه آنوریسم در کجای آئورت تشکیل شده است، یکی از مؤلفه‌های مهم در تصمیم به درمان است. آنوریسم‌های آئورت صعودی بیشتر زمینه ژنتیکی و فامیلی دارند و با توجّه به نزدیکی به قلب و میزان عوارض بیشتر، لازم است در سایزهای پایین تری درمان شوند. در مقابل آنوریسم های مربوط به آئورت شکمی قابلیت تشخیص و درمان سریعتر و به نسبت راحت تری دارند.

بیماری زمینه‌ای: افرادی که بیماری ژنتیکی مرتبط با آنوریسم دارند مانند سندرم مارفان یا بیماری فامیلی، نسبت به بقیّه زودتر دچار عارضه می شوند و درمان آنها در سایزهای پایین تر آئورت باید صورت بگیرد.

عوامل دیگری مانند بیماریهای زمینه‌ای، وجود علایم بیماری، قد افراد و بیماریهای ژنتیکی هم در تصمیم به ترمیم آئورت نقش دارند. بصورت کلی لازم است بسته به موارد اشاره شده، آنوریسم های آئورت مابین ۴.۵ تا ۵.۵ سانتی متر ترمیم شوند.

روش درمان آنوریسم آئورت

آنوریسم آئورت را می توان به سه روش درمان کرد:

جراحی باز: در این روش با استفاده از برشهای عمل جراحی قسمت بزرگ شده آئورت برداشته شده و محل آن با استفاده از گرافت و رگهای مصنوعی ترمیم می شود. اغلب موارد بیماریهای آئورت صعودی و قوس ائورت به این روش ترمیم می شوند. 

روش استنت گرافت: در این روش بدون بیهوشی عمیق و با استفاده از تجهیزات و روشهای انژیوگرافی محل آنوریسم با استفاده از استنت های خاص که با لایه‌هایی از داکرون پوشیده شده اند ترمیم می شود. 

و روش هیبرید یا ترکیبی: که در ان قسمتی از عمل با استفاده از جراحی باز صورت می گیرد و قسمت دوم با استفاده از آنژیوگرافی یا استنت درمان می شود.